Kyriaki Psarrou (1912–1990)
My grandma Kiki, Kyriaki Psarrou, was born in 1912 in Smyrna, Asia Minor, into a Greek family. Her parents were Sarantis Psarros, whose family came from the island of Kythera, and Kiki Psarrou, whose family originated from one of the Cycladic islands. She grew up with her siblings—Yiannis (1910–1942), Vangelis (born 1914), Ero (1916–2006), and Giorgos (born 1918)—in a city full of life, culture, and a thriving Greek community.
Her childhood was forever marked by the Asia Minor Catastrophe of 1922. Forced to flee Smyrna, the family boarded a ship bound for the island of Chios. By the time they reached the harbor, ten-year-old Kiki had already witnessed scenes that no child should ever have to see—memories that stayed with her for the rest of her life, even though she rarely, if ever, spoke about them. Their home and family restaurant, like so many others, were destroyed in the fires. They managed to escape with only a few pieces of jewelry and some money, hidden inside a loaf of bread.
After a short stay on the island of Chios, where refugees were not always welcomed, the family settled in Thessaloniki. Her father continued working as a restaurant owner and manager, the same profession he had pursued in Smyrna, where he had also owned his own restaurant. Some years later, the family moved to Nea Ionia, a refugee settlement on the outskirts of Athens, where one of the modest homes built for displaced families became their new home, along with thousands of other Greeks uprooted from Asia Minor.
Before the Asia Minor Catastrophe, Kiki had attended the American girls’ school in Smyrna for several years, an institution that later became today’s Pierce College in Athens. There she learned English, something exceptionally rare for a Greek girl of her generation and a reflection of the educational opportunities her family was able to provide before they lost everything. In just a matter of days, however, their lives were turned upside down. From the security of a cosmopolitan city, they became refugees in an unfamiliar homeland, forced to rebuild their lives from the very beginning.
In 1934, Kiki married Dimitrios Sartzetakis (March 1894 – May 1971), an officer in the Hellenic Army. During the early years of their marriage, they lived in various parts of northern Greece, following his military assignments. Together they raised Ismini (1927–2017), Dimitrios’ daughter from his first marriage to Kyriaki Belavrante of Syros, and in 1937 they welcomed their only child together, Theodoros—my father—whom everyone affectionately called Roulis.
After returning to Athens, they settled in Nea Ionia. At first, they lived in a modest two-room rented apartment on Eleftheriou Venizelou Street. Later, they moved into a small outbuilding in the courtyard of Kiki’s sister Ero’s home. In 1955, following the death of Kiki’s mother in September of that year, the family moved permanently into the family’s refugee house at 109 Smyrnis Street, where they would live for many years.
My grandmother Kiki was someone you never forgot. Lively, outgoing, spontaneous, and full of fire, she had the unmistakable spirit and temperament of a true woman of Smyrna. She loved to laugh at herself, especially when teasing herself about her love of good food. She laughed loudly, was always joking, and it was almost impossible to spend time with her without ending up laughing too.
Another quality that defined her was the way she welcomed my mother, Rena, when she came to Greece from America in late 1964 and married her son early the following year. At a time when a foreign daughter-in-law might have been met with hesitation, Grandma Kiki embraced her wholeheartedly and made her feel like part of the family from the very beginning. During the first two years of their marriage, my parents lived with my grandparents in a small apartment in Nea Chalkidona, while my father was often away for six weeks at a time serving in the Hellenic Navy. Although my mother didn’t yet speak Greek and my grandmother knew only a little English, they somehow found their own way to communicate. Whenever my mother tried to help with the housework, Grandma Kiki would tell her she wanted her to be “a queen” —something that wasn’t always easy for my mother, who wanted to help and do her share. Even so, despite the challenges of those early years, they developed a deep bond of love and mutual respect that lasted for the rest of my grandmother’s life. In 1984, it was my mother who accompanied her back to Smyrna, giving her the opportunity to see once again—more than sixty years later—the homeland she had been forced to leave as a child.
By the time I was born in 1967, my grandparents were once again living in the family’s refugee home on Smyrnis Street in Nea Ionia. Whenever I think of Grandma Kiki, that is the house I picture. It was there that I came to know her best and where so many happy childhood memories were made.
She had many talents. To entertain us, she would draw the characters of Karagiozis, the traditional Greek shadow theater, with remarkable skill and precision. She sang beautifully, and cooked like a true woman of Smyrna. Her stuffed vegetables with minced meat were legendary—an authentic Smyrna recipe that brought the flavors of another era to our table. At Christmas, the whole house was filled with the aroma of her melomakarona and kourabiedes, made with fresh butter. She kept a handwritten notebook filled with many of her favorite recipes, penned in her beautiful, elegant handwriting, which has survived to this day. We have kept photocopies of it, and many of her recipes are still prepared by our family.
Of all the flavors I remember from her kitchen, the one that stays with me most is her simple buttered pasta—my father’s favorite—made with fresh Corfu butter, browned until fragrant, and the most delicious kefalotyri cheese. Its aroma is unlike anything I have ever encountered since.
After my grandfather passed away in 1971, Grandma Kiki spent almost every summer in Kalamos, at the summer house of her sister, Ero. There was hardly a day when she didn’t go for a swim. The two sisters, who were forever arguing one moment and making up the next, kept count of how many times they swam because they firmly believed that all those summer swims would keep them from getting sick during the winter.
She was famous for reading Greek coffee grounds. Family and friends eagerly waited for their coffee cups to be read and listened with complete seriousness to everything she told them. I always laughed at her predictions, but I absolutely loved watching her read the coffee. It was a little ritual that fascinated me.
As for religion, she was a believer and went to church from time to time, but she was never fanatical or overly religious. She also believed in the evil eye. Whenever she thought one of us had been affected by it or simply wasn’t feeling well, she would perform the traditional ritual to remove it. I can still picture her making the sign of the cross toward us, softly whispering the prayer for lifting the evil eye, and always ending by saying three times, “Ftoo, ftoo, ftoo… away with the evil.” Even today, when I hear those words, my thoughts go straight back to my grandma Kiki.
She had a strong presence and a full figure. She liked to wear colorful dresses that fell above the knee—quite fashionable for her time—which were sent to her from America by her beloved Susie and Bernie. She always took pride in her appearance. Until the very end of her life, she dyed her own hair, painted her own nails, and carried herself with the same vitality and femininity that had always defined her.
She truly seemed to have nine lives. Sometime in the 1980s, while cleaning the window of her apartment, she was sitting on the edge of the windowsill when she lost her balance and fell from the first floor—almost four meters onto the hard ground below. As she fell, she caught herself for a split second on a brick protruding from the wall, which slowed her fall. Her first concern, however, wasn’t herself. She immediately called out to the neighbor to take the frying pan with fish off of the fire. Remarkably, she didn’t break a single bone. Although her entire back was badly bruised, she recovered completely and carried on with the same energy that had always defined her.
A few years later, in November 1990, she passed away at the age of just seventy-eight. That weekend, she had come to stay at the home of her son—my father—together with her beloved sister, Ero. That evening, shortly after lying down to rest, she suffered a cardiac arrest and passed away suddenly, surrounded by the people she loved. I wasn’t there that evening, and I still feel I wish I had been.
She adored me, and I adored her. Losing her was one of the greatest losses of my life. When I think of her, I don’t think about the hardships that shaped her life, but about the way she chose to live it. I remember the grandmother who filled our home with laughter, jokes, dancing, the aromas of freshly baked sweets, and her warm embrace. I remember a woman who was far ahead of her time—strong, cultured, independent, full of humor and vitality. A true woman of Smyrna who never allowed life’s hardships to take away her joy. Perhaps that is the greatest legacy she left us.
Note: I’m still researching our family’s history. Some dates, places, and names have not yet been confirmed. If I discover new information—or if a family member can help fill in any missing details—I will update this post.
Η γιαγιά Κική
Κυριακή Ψαρρού (1912-1990)
Η γιαγιά Κική, Κυριακή Ψαρρού, γεννήθηκε το 1912 στη Σμύρνη της Μικράς Ασίας, σε μια ελληνική οικογένεια. Γονείς της ήταν ο Σαράντης Ψαρρός, με καταγωγή από τα Κύθηρα, και η Κική Ψαρρού, με καταγωγή από ένα νησί των Κυκλάδων. Μεγάλωσε μαζί με τα αδέλφια της, τον Γιάννη (1910-1942), τον Βαγγέλη (γενν. 1914), την Ηρώ (1916-2006) και τον Γιώργο (γενν. 1918) σε μια πόλη γεμάτη ζωή, πολιτισμό και ελληνισμό.
Τα παιδικά της χρόνια σημαδεύτηκαν από τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Η οικογένεια αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Σμύρνη, επιβιβαζόμενη σε ένα πλοίο με προορισμό τη Χίο. Μέχρι να φτάσουν στο λιμάνι, η δεκάχρονη Κική είχε ήδη αντικρίσει εικόνες που κανένα παιδί δεν θα έπρεπε να αντικρίσει, εικόνες που την ακολούθησαν σε όλη της τη ζωή, χωρίς όμως ποτέ να μιλά γι’ αυτές. Το σπίτι και το εστιατόριό τους κάηκαν, όπως τα περισσότερα, και οι δικοί της πρόλαβαν να πάρουν μαζί τους λίγα κοσμήματα και χρήματα, κρυμμένα μέσα σε ένα καρβέλι ψωμί.
Μετά από ένα σύντομο διάστημα στη Χίο, όπου οι πρόσφυγες δεν ήταν πάντοτε καλοδεχούμενοι, η οικογένεια εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη. Ο πατέρας της συνέχισε να εργάζεται ως εστιάτορας, το επάγγελμα που ασκούσε και στη Σμύρνη. Αργότερα βρέθηκαν στη Νέα Ιωνία της Αθήνας, σε ένα από τα προσφυγικά σπίτια που αποτέλεσαν τη νέα πατρίδα χιλιάδων ξεριζωμένων Μικρασιατών.
Πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή, η Κική είχε φοιτήσει για μερικά χρόνια στο αμερικανικό σχολείο θηλέων της Σμύρνης, το οποίο αργότερα εξελίχθηκε στο σημερινό Pierce College της Αθήνας. Εκεί έμαθε αγγλικά, κάτι εξαιρετικά σπάνιο για μια Ελληνίδα της εποχής και ενδεικτικό των ευκαιριών που είχε η οικογένειά της πριν από τον ξεριζωμό. Μέσα σε λίγες μόνο ημέρες, όμως, όλα ανατράπηκαν. Από μια ασφαλή και κοσμοπολίτικη ζωή βρέθηκαν πρόσφυγες σε μια άγνωστη πατρίδα, αναγκασμένοι να ξαναχτίσουν τη ζωή τους από την αρχή.
Το 1934 παντρεύτηκε τον Δημήτριο Σαρτζετάκη (Μάρτιος 1894-Μάιος 1971), αξιωματικό του Ελληνικού Στρατού. Τα πρώτα χρόνια του γάμου τους έζησαν στη Βόρεια Ελλάδα, ακολουθώντας τις μεταθέσεις του. Μαζί μεγάλωσαν την Ισμήνη (1927-2017), κόρη του Δημητρίου από τον πρώτο του γάμο με τη συριανή Κυριακή Μπελαβράντε, και το 1937 απέκτησαν τον μοναχογιό τους, τον Θεόδωρο, τον πατέρα μου, τον οποίο φώναζαν Ρούλη.
Μετά την επιστροφή τους στην Αθήνα εγκαταστάθηκαν στη Νέα Ιωνία. Αρχικά έζησαν σε ένα νοικιασμένο διαμέρισμα δύο δωματίων, στην οδό Ελευθερίου Βενιζέλου. Αργότερα μετακόμισαν σε ένα μικρό παράσπιτο, στην αυλή της αδελφής της Ηρώς. Το 1955, μετά τον θάνατο της μητέρας της τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς, εγκαταστάθηκαν οριστικά στο οικογενειακό προσφυγικό σπίτι, στην οδό Σμύρνης 109, όπου έζησαν για πολλά χρόνια.
Η γιαγιά Κική ήταν ένας άνθρωπος που δύσκολα ξεχνούσες. Ζωηρή, εξωστρεφής, αυθόρμητη και εκρηκτική, είχε το χαρακτηριστικό ταμπεραμέντο της Σμυρνιάς. Της άρεσε να αυτοσαρκάζεται, ιδιαίτερα όταν πείραζε τον εαυτό της για την αδυναμία της στο καλό φαγητό, γελούσε δυνατά, έκανε συνεχώς πλάκες και δύσκολα υπήρχε παρέα που να μη γελάσει μαζί της.
Ένα ακόμη στοιχείο που τη χαρακτήριζε ήταν ο τρόπος με τον οποίο αγκάλιασε τη μητέρα μου, τη Ρήνα, όταν εκείνη ήρθε από την Αμερική στα τέλη του 1964 και αρχές του επόμενου χρόνου παντρεύτηκε τον γιο της. Σε μια εποχή που μία ξένη νύφη ίσως αντιμετωπιζόταν με επιφύλαξη, η γιαγιά Κική την υποδέχτηκε με ανοιχτή αγκαλιά και την έκανε από την πρώτη στιγμή να νιώσει μέλος της οικογένειας. Τα δύο πρώτα χρόνια έζησαν όλοι μαζί σε ένα μικρό διαμέρισμα στη Νέα Χαλκηδόνα, ενώ ο πατέρας μου έλειπε συχνά για έξι εβδομάδες κάθε φορά, ταξιδεύοντας με το Πολεμικό Ναυτικό. Παρόλο που η μητέρα μου δεν μιλούσε ακόμη ελληνικά και η γιαγιά ήξερε μόνο λίγα αγγλικά, κατάφερναν να συνεννοούνται με τον δικό τους τρόπο. Κάθε φορά που η μητέρα μου προσπαθούσε να βοηθήσει στις δουλειές του σπιτιού, η γιαγιά τής έλεγε πως την ήθελε «βασίλισσα» — κάτι που, όσο καλοπροαίρετο κι αν ήταν, δεν ήταν πάντα εύκολο για τη μητέρα μου να αποδεχθεί. Παρ’ όλες όμως τις δυσκολίες των πρώτων χρόνων, ανάμεσά τους αναπτύχθηκε μια βαθιά σχέση αγάπης και αμοιβαίου σεβασμού, που κράτησε μέχρι το τέλος της ζωής της. Το 1984, η μητέρα μου ήταν εκείνη που τη συνόδευσε στη Σμύρνη, για να ξαναδεί, ύστερα από περισσότερα από εξήντα χρόνια, την πατρίδα που είχε χάσει ως παιδί.
Όταν γεννήθηκα το 1967, οι παππούδες μου είχαν επιστρέψει πια στο οικογενειακό προσφυγικό σπίτι, στην οδό Σμύρνης, στη Νέα Ιωνία. Κάθε φορά που σκέφτομαι τη γιαγιά Κική, αυτό είναι το σπίτι που έρχεται πρώτο στο μυαλό μου. Εκεί τη γνώρισα πραγματικά και εκεί γεννήθηκαν πολλές όμορφες αναμνήσεις των παιδικών μου χρόνων.
Είχε πολλά χαρίσματα. Για να μας διασκεδάσει, ζωγράφιζε με απίστευτη μαεστρία και ακρίβεια τις φιγούρες του Καραγκιόζη. Τραγουδούσε υπέροχα και μαγείρευε σαν αληθινή Σμυρνιά. Τα γεμιστά της με κιμά ήταν θρυλικά, μια αυθεντική σμυρναίικη συνταγή που έφερνε μαζί της τις γεύσεις μιας άλλης εποχής. Τα Χριστούγεννα μοσχοβολούσε το σπίτι από τα μελομακάρονα και τους κουραμπιέδες με φρέσκο βούτυρο. Κατέγραφε πολλές από τις αγαπημένες της συνταγές σε ένα χειρόγραφο τετράδιο, γραμμένο με τον όμορφο, προσεγμένο γραφικό της χαρακτήρα, το οποίο σώζεται μέχρι σήμερα. Έχουμε κρατήσει φωτοτυπίες του και πολλές από τις συνταγές της εξακολουθούν να μαγειρεύονται στην οικογένειά μας. Από όλες τις γεύσεις της, όμως, περισσότερο θυμάμαι εκείνη την απλή άσπρη μακαρονάδα – αγαπημένη του πατέρα μου – με το φρέσκο λευκό βούτυρο Κερκύρας καμένο στο τηγάνι και το πιο νόστιμο κεφαλοτύρι, μια μυρωδιά που δεν έχω ξανασυναντήσει ποτέ.
Μετά τον θάνατο του παππού μου το 1971, περνούσε σχεδόν όλα τα καλοκαίρια στον Κάλαμο, στο εξοχικό της αδελφής της, Ηρώς. Δεν υπήρχε μέρα που να μη μπει στη θάλασσα. Οι δυο τους, που μια μάλωναν και μια συμφιλιώνονταν, μετρούσαν τα μπάνια τους, γιατί ήταν πεπεισμένες πως έτσι δεν θα αρρώσταιναν τον χειμώνα.
Ήταν περίφημη καφετζού. Συγγενείς και φίλοι περίμεναν με ανυπομονησία να τους διαβάσει το φλιτζάνι και άκουγαν με απόλυτη σοβαρότητα όσα τους έλεγε. Εγώ πάντα γελούσα με τις προβλέψεις της, αλλά μου άρεσε απίστευτα να την παρακολουθώ να διαβάζει τον ελληνικό καφέ. Ήταν μια μικρή τελετουργία.
Όσο για τη θρησκεία, πίστευε και πήγαινε πού και πού στην εκκλησία, χωρίς όμως να είναι ποτέ φανατική ή θρησκόληπτη. Πίστευε όμως και στο μάτι. Όποτε νόμιζε πως κάποιος από εμάς είχε ματιαστεί ή δεν ένιωθε καλά, μας ξεμάτιαζε. Θυμάμαι να κάνει τον σταυρό προς το μέρος μας, να ψιθυρίζει χαμηλόφωνα την ευχή του ξεματιάσματος και να τελειώνει πάντα λέγοντας τρεις φορές: “Φτου, φτου, φτου… πίσω το κακό”. Για μένα, αυτή η εικόνα θα είναι για πάντα συνδεδεμένη με τη γιαγιά Κική.
Ήταν μια γυναίκα με έντονη παρουσία και γεμάτο σώμα. Της άρεσε να φοράει κοντά, πολύχρωμα φορέματα που της έστελναν από την Αμερική οι αγαπημένοι της, η Σούζη και ο Μπέρνυ. Φρόντιζε πάντα τον εαυτό της. Έβαφε μόνη της τα νύχια και τα μαλλιά της μέχρι το τέλος της ζωής της, διατηρώντας τη ζωντάνια και τη θηλυκότητά της.
Ήταν όμως και πραγματικά επτάψυχη. Στη δεκαετία του 1980, ενώ καθάριζε το παράθυρο του διαμερίσματός της, καθόταν στην άκρη του περβαζιού όταν έχασε την ισορροπία της και έπεσε από τον πρώτο όροφο, σχεδόν τέσσερα μέτρα, πάνω σε σκληρό έδαφος. Στην πτώση της πιάστηκε στιγμιαία από ένα τούβλο που προεξείχε στον τοίχο, επιβραδύνοντας την πτώση της. Το πρώτο πράγμα που την απασχόλησε, όμως, δεν ήταν η ίδια. Φώναξε αμέσως στη γειτόνισσα να πάει να βγάλει τα ψάρια που τηγάνιζε από τη φωτιά. Κι όμως, δεν έσπασε ούτε ένα κόκαλο. Παρόλο που η πλάτη της είχε γεμίσει μελανιές, συνήλθε πλήρως και συνέχισε να ζει με την ίδια ενέργεια που τη χαρακτήριζε πάντα.
Λίγα χρόνια αργότερα, τον Νοέμβριο του 1990, η γιαγιά μου έφυγε από τη ζωή, μόλις στα 78 της χρόνια. Εκείνο το Σαββατοκύριακο είχε έρθει να μείνει στο σπίτι του γιου της, του πατέρα μου, μαζί με την αγαπημένη της αδελφή, την Ηρώ. Το βράδυ, λίγο αφού ξάπλωσε, υπέστη ανακοπή και έφυγε σε μια στιγμή, έχοντας κοντά της τους ανθρώπους που αγαπούσε. Δυστυχώς δεν ήμουν εκείνο το βράδυ μαζί της, και ακόμη λυπάμαι γι’ αυτό.
Με λάτρευε και τη λάτρευα. Η απώλειά της μου στοίχισε όσο λίγες άλλες στη ζωή μου. Όταν τη θυμάμαι, δεν σκέφτομαι τις δυσκολίες που σημάδεψαν τη ζωή της, αλλά τον τρόπο με τον οποίο επέλεξε να τη ζήσει. Θυμάμαι τη γιαγιά που γέμιζε το σπίτι με γέλια, αστεία, χορό, μυρωδιές από φρεσκοψημένα γλυκά και τη ζεστή αγκαλιά της. Θυμάμαι μια γυναίκα πολύ μπροστά από την εποχή της: δυναμική, καλλιεργημένη, ανεξάρτητη, γεμάτη χιούμορ και ζωντάνια. Μια αληθινή Σμυρνιά που δεν άφησε ποτέ τις δυσκολίες να της στερήσουν τη χαρά της ζωής. Και ίσως αυτό να είναι η μεγαλύτερη κληρονομιά που μας άφησε.
Σημείωση: Συνεχίζω να ψάχνω στοιχεία για την ιστορία της οικογένειάς μας. Κάποιες ημερομηνίες, τοποθεσίες και ονόματα δεν έχουν ακόμη επιβεβαιωθεί. Αν βρω νέα στοιχεία ή αν κάποιος συγγενής μπορεί να συμπληρώσει κάτι, θα ενημερώσω το κείμενο.
Kiki's Memos 